Geri Dön

Tuz karmaşası: Tuzu çok kullanıyoruz ama yeterli iyot almıyoruz !!

İyot insan vücudunda bulunan en önemli elementtir ve 20-30 mg bulunur. Bunun %75’ i de tiroid bezindedir. Deniz ürünleri, deniz yosunları, et, süt, yumurta iyottan zengindir. Ancak bu besinlerin içerdiği iyot miktarı, bulunduğu toprağa ve denize bağlıdır.

80 yıldır Dünya Sağlık Örgütü tarafından iyot eksikliği ile mücadele edilmesine karşın, nüfusun %45’inde halen iyot eksikliği mevcuttur. İyot eksikliğine bağlı olarak yılda 120 bin bebek hipotiroidik olarak dünyaya gelmekte ve 30 bin bebek ölümü gerçekleşmektedir. İyot eksikliği sonucu zeka geriliği, düşük, ölü doğum oranlarında artış olduğu bilinmektedir ve bu nedenle de “iyot eksikliği” tüm dünyada önemli bir halk sağlığı sorunudur.

İyot eksikliğinin düzeltilebilmesi için en pratik yöntem olarak tuzların iyotlanması politikası benimsenmiştir. Bunun mümkün olamadığı ülkelerde ise iyotlu yağ injeksiyonları uygulanmıştır.

İyotlu tuz kişileri iyot eksikliğinden korumak için kullanılır. Tuzların içerdiği iyottan maksimum yararlanabilmek için tuzlar ağzı kapalı, karanlık ve serin yerde saklanmalıdır. Yemeklere piştikten sonra eklenmelidir (Kızartma ile % 20, ızgara ile % 23, kaynatma ile % 60 iyot kaybı oluşur).

Günlük 10 gram iyotlu tuz tüketen kişi 500 mikrogram iyot alır. Toksik etki 1000 mikrogram yani 1 mg’ı geçmedikçe görülmez. Önerilen günlük tuz miktarı 5 gramdır. Ancak ülkemizde ortalama 15-18 gram tuz kullanılmaktadır. Batı illerinde tuz tüketimi daha fazladır. Bunun nedeni de hazır gıda tüketiminin daha fazla olmasıdır.

1998 yılında çıkan yasayla rafine tuzlara 50-70 mg/kg potasyum iyodür veya 25-40 mg/kg potasyum iyodat eklenmesi zorunlu hale getirilmiştir. Günlük iyot ihtiyacı erişkinlerde 150 mikrogram, gebelerde ve loğusalarda 200 mikrogramdır. Özetle özel durumlar dışında kullanılan tuzlar “iyotlu” olmalıdır.

İyot eksikliği ölü doğum ve düşük riskini artırıyor

 

İyot insan yaşamında çok önemli bir eser element olarak kabul edilmektedir.  Beslenmeyle alınan iyot, tiroid hücresi içine girerek, tiroid hormonlarının sentezini gerçekleştirir. İyot eksikliğinde guatr oluşumu dışında çok önemli sorunlar meydana gelir. İyot eksikliğinde guatr oluşumu dışında çok önemli sorunlar meydana gelebilir. Bunlar düşükler, ölü doğum, bebek ölümleri, doğumsal anomaliler, fiziksel ve mental gerilik sorunlarıdır. Yanlış yönlendirmeler sonucunda iyot eksikliğinin büyük bir sorun haline gelmektedir.

Türkiye'de ve hemen hemen tüm dünya coğrafyasında doğadaki iyot yetersizdir. Dolayısıyla bu coğrafyada yetişen bitki ve hayvanlarda, yani besinlerde de iyot yetersizdir ve mutlaka kullanılacak tuzlar “iyotlu” olmalıdır. Bu şekilde besinlerde görülen yetersizlik giderilmelidir. Gebelik ve süt verme gibi dönemlerde ise iyotlu tuz dışında da iyot desteği gereklidir.

Bu nedenle toplumun aldığı iyot miktarı hassas bir dengeyle ayarlanmalıdır. Dünya Sağlık Örgütü tarafından önerilen günlük iyot ihtiyaçları yaş guruplarına göre değişir, özellikle gebelik ve emzirme döneminde ihtiyaç artmaktadır.

Tuz tüketimi az olmalı ancak tüketilen tuz iyotlu olmalı

Türkiye'de iyot eksikliğinin giderilebilmesi için 1998'de Kanun Hükmünde Kararname ile tüm sofra tuzlarının iyotlanması kararlaştırılmıştır.

İyotlu tuz kullanımıyla endemik guatr bölgesi olan ülkemizde 1998'de yüzde 32 olan okul çağı çocukları arasında guatr sıklığı hızla düşmüştür. Örneğin Ankara ilinde yüzde 25 olan guatr oranı, 10 yıl içinde yüzde 3'e inmiştir. Son 10 yıl içerisinde ciddi yol alınsa da ülkemizde halen hafif-orta derecede, kırsal bölgelerde ise ciddi-orta derecede iyot eksikliği devam etmektedir. Ülkemizde dünya ortalamasının 10 katı tuz kullanılmaktadır. Tuzun zararlı olmasının nedeni yüzde 95-97'sinin sodyum içermesidir. Bu yüksek sodyum oranı tüm tuz çeşitlerinde yüksektir. Yüksek sodyum da hipertansiyona neden olur. Her türlü tuzu az tüketmek gerekir.

Sıklıkla gündeme getirilen ve çok yararlı olduğu söylenen kaya tuzu, Himalaya tuzu gibi tuzlarda yeterli miktarda iyot yoktur ve yüksek oranda sodyum mevcuttur. Ayrıca Sağlık Bakanlığının yaptığı araştırmalara göre, bu tuzların içinde plütonyum, radon gibi çok zararlı radyoaktif maddeler bulunmaktadır." dedi.

Kaya tuzu veya himalaya gibi tuzların kullanımı sırasında alışık olduğumuz tuz tadını almak için daha fazla kullanıldığı gözlenmektedir. Bu tutum da fazla sodyum alımına neden olmaktadır. Hem yeterli iyot alınmadığı gibi, hem de vücuda zararlı olan “fazla sodyum” alınmaktadır. Normal tuzla benzer oranda sodyum içeren kaya tuzu sanki ‘organik bir tuzmuş gibi’ takdim edilmektedir. Piyasada yapay tuz olarak satılan, sodyum içeriği biraz daha azaltılmış tuzlar da mevcuttur. Bunların potasyum içeriği son derece yüksek ve böbrek hastaları için son derece tehlikelidir. Bu açıklamalar Nefroloji Derneği tarafından defalarca yapılmıştır ve hepsinin bilimsel kanıtları vardır.

Bu tuzların minerallerden zengin olduğunun iddia edildiğini ancak bu minerallerin vücuda yararı olamayacak kadar eser miktarda bulunmaktadır. Bu tuzların kullanımıyla insanlarda iyot eksikliği gelişme tehdidi vardır. Bu yanlış yönlendirmelerle ülkemizde iyot eksikliği gelişerek gelecekte büyük bir tehlike oluşturacaktır. Doktor önerisi olmadan iyotsuz tuz kesinlikle kullanılmamalıdır.

Tiroid hastalarında "iyot" kullanımı

Tiroid hormonları tirozin aminoasidi ile iyodun birleşmesi sonucu sentezlenir. Yani tiroid hormonlarının yapımı için iyot gereklidir. İyot vucudumuza besinlerle alınır ancak besinlerdeki iyot yeterli olmadığı için özellikle ülkemizde tuzlar iyotlandırılmıştır. İyot eksikliği tiroid bezinin büyümesine neden olur. Hamilelerde iyot eksikliği düşüklere, ölü doğumlara veya bebekte gelişme geriliğine neden olabilir. İyot eksikliği tiroid hormonlarının eksilmesine yani hipotiroidiye neden olduğu için bu olumsuz sonuçlarla karşılaşılır.

Hashimoto hastalığı genellikle hipotiroidi ile sonuçlanır. Hastalığın pek çok nedeni vardır. Otoimmun kronik bir hastalık olan Hashimoto da fazla iyot kullanımı antikorların yükselmesine neden olabilir. Bu bilgiyi destekleyen yayınlar vardır. Ancak sadece bu bilgiye dayanarak iyodun tiroid hastalarında ki önemini göz ardı etmemek gerekir. Çünkü tiroid hormonu sentezi için iyot gerekmektedir. 

Hashimoto da ve diğer tiroid hastalıklarında "hipertiroid" yani fazla hormon yapımı durumunda iyot yasaklanır ve hastalara "iyotsuz tuz" kullanması önemle hatırlatılır. Bu özel koşullar dışında iyotlu tuz kullanımı hatta bazı hastalarda ilave iyot ilacı da önerilmektedir.

İyotlu tuz konusunda hastaların aklı çok fazla karıştırılmaktır. Hipotroidisi olan bir hastaya iyot alsın diye "balık yemelisiniz" derken, iyotlu tuzu yasaklamak zaten bir çelişkidir. Bu nedenle özel durumlar dışında "iyotlu tuz" kullanılmalıdır. Ancak tuz her zaman az kullanılmalıdır.

Kimler hangi tuzu kullanmalı?

  • Tiroid hormonu alan hastalar iyotlu tuz kullanabilir
  • Gebelik, gebe kalmak isteyen, çocuklar, ergenlik çağındaki kişiler iyotlu kullanmalı.
  • Hashimoto hastası olup tiroid hormonu kullanmayanlar doktor önerisine uyarak tuz seçimini yapmalıdır.
  • Zehirli guatr veya tiroid hormon fazlalığı olanlar iyotsuz kullanmalıdır.

Rastgele alınan iyot ilaçları zararlı olabilir !!!

Hipotiroidi tedavisinde kullanımı önerilen iyodun gerekli durumlarda mutlaka doktor kontrolünde verilmesi gerekmektedir. Yüksek doz iyot alımı hem hipertiroidiye hem de hipotiroidiye neden olabilir.

Normal tiroid hücreleri iyot fazlalılığına karşı savunma mekanizması geliştirir. Yüksek iyot alımı hormon yapımının ilk aşaması olan tiroglobuline iyodun bağlanmasını bloke eder ve tiroid hormonlarının yapımı durur. Buna “Wolff-Chaikoff etkisi” denir.

 

 

Geri Dön


Yeşim Erbil - eniyihekim.com